Πώς πρέπει να αντιμετωπίζει ο φαρμακοποιός την εμβολιοφοβία;

Το μοντέλο πεποιθήσεων υγείας και οι κλινικές παράμετροι

Για να σχεδιαστούν αποτελεσματικές παρεμβάσεις, χρειάζεται πρώτα η κατανόηση των παραγόντων που γεννούν την αμφιβολία. Το Μοντέλο Πεποιθήσεων Υγείας (Health Belief Model) προσφέρει ένα στέρεο θεωρητικό πλαίσιο, εξετάζοντας πώς αντιλαμβάνεται ο ασθενής τη σοβαρότητα μιας νόσου, την προσωπική του ευπάθεια, τα οφέλη του εμβολιασμού και τα εμπόδια που ο ίδιος βλέπει.

Σε μελέτη 362 συναντήσεων φαρμακοποιού - ασθενούς σε οκτώ κοινοτικά φαρμακεία των ΗΠΑ, οι κύριοι ανασταλτικοί παράγοντες ήταν οι ανησυχίες για την ασφάλεια (39,0%), τα οργανωτικά εμπόδια συντονισμού της φροντίδας (31,5%) και οι αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα (30,4%).2 Σε αυτούς προστίθενται ειδικοί ψυχολογικοί παράγοντες, όπως είναι η τρυπανοφοβία (φόβος για τις βελόνες), ο φόβος για τις ταχείες εγκριτικές διαδικασίες νέων τεχνολογιών (όπως τα εμβόλια mRNA) και οι ανυπόστατες φήμες για επιπτώσεις στην αναπαραγωγική υγεία (βλ. Πίνακα 1).8

Πίνακας 1. Κύριες κατηγορίες αιτίων εμβολιαστικής διστακτικότητας και στρατηγικές παρέμβασης

 Η παρακινητική συνέντευξη & οι επικοινωνιακές δεξιότητες

Η Παρακινητική Συνέντευξη (Motivational Interviewing, MI) είναι μια τεκμηριωμένη, ασθενοκεντρική μέθοδος συμβουλευτικής που ενισχύει την εσωτερική παρακίνηση του ατόμου για αλλαγή συμπεριφοράς, βοηθώντας το να εντοπίσει και να επιλύσει τη δική του αμφιθυμία.4 Το πνεύμα της μεθόδου στηρίζεται σε τέσσερις αρχές: τη συνεργασία (partnership), την αποδοχή (acceptance), τη συμπόνια (compassion) και την ανάδειξη των εσωτερικών κινήτρων (evocation), γνωστές με το ακρωνύμιο PACE. Ο σεβασμός στην αυτονομία του ασθενούς αποτελεί κεντρική συνιστώσα της αποδοχής.9

Στην καθημερινή πράξη, ο φαρμακοποιός αξιοποιεί τις θεμελιώδεις τεχνικές OARS (Open-ended questions, Affirmations, Reflective listening, Summarizing).9 Οι ερωτήσεις ανοικτού τύπου επιτρέπουν στον ασθενή να εκφράσει ελεύθερα τους προβληματισμούς του, η επιβεβαίωση αναγνωρίζει την πρόθεσή του να φροντίσει την υγεία του, η ανακλαστική ακρόαση καθρεφτίζει τις σκέψεις του, βοηθώντας τον να συνειδητοποιήσει εσωτερικές αντιφάσεις και η σύνοψη δομεί τη συζήτηση εξασφαλίζοντας κοινή κατανόηση.

Η πορεία του ασθενούς από τη διστακτικότητα στην αποδοχή ακολουθεί τα στάδια αλλαγής της συμπεριφοράς, από τον προσυλλογισμό (precontemplation) έως την απόφαση και τη δράση (action).4 Όταν εμφανίζεται αντίσταση (με τη μορφή διαφωνίας, δικαιολογιών ή διακοπής του λόγου), η ενδεδειγμένη στάση είναι η «κύλιση με την αντίσταση» (rolling with resistance): αποφεύγουμε τη σύγκρουση και διοχετεύουμε τη συζήτηση σε ουδέτερο έδαφος.4 Εργαλεία όπως η Κλίμακα Σημαντικότητας και Αυτοπεποίθησης (Importance/Confidence Ruler, 1-10) βοηθούν να αναδειχθούν τα βαθύτερα κίνητρα του ασθενούς.

Αξίζει να τονιστεί ότι οι τεχνικές αυτές δεν απαιτούν υπερβολικό χρόνο. Ακόμη και μια σύντομη, στοχευμένη παρέμβαση λίγων λεπτών, όταν διέπεται από το πνεύμα PACE, μπορεί να μετατοπίσει τον ασθενή από τον προσυλλογισμό προς το στάδιο της σκέψης (contemplation) – μια ρεαλιστική προσδοκία για την καθημερινότητα του φαρμακείου υπό πίεση χρόνου.

Σταθμισμένα εργαλεία παρέμβασης, κοινοτικές συνέργειες και εκπαιδευτικό μέλλον Πέρα από την Παρακινητική Συνέντευξη, η σύγχρονη βιβλιογραφία προτείνει δομημένα πρωτόκολλα επικοινωνίας (βλ. Πίνακα 2): την Ενσυναισθητική-Αντικρουστική Συνέντευξη (ERI)10, το μοντέλο C.A.S.E.11 και το στοχευμένο εργαλείο MOTIVE.2 Αρκετές από αυτές τις προσεγγίσεις έχουν την ισχυρότερη τεκμηρίωσή τους σε ιατρικά πλαίσια και αρχίζουν πλέον να αποτιμώνται και στο κοινοτικό φαρμακείο.

Πίνακας 2. Δομημένα εργαλεία επικοινωνιακής παρέμβασης στο φαρμακείο

Η εφαρμογή του εργαλείου MOTIVE σε κοινοτικά φαρμακεία αναδεικνύει την αξία αυτών των παρεμβάσεων στην πράξη. Μετά από μια δομημένη συνεδρία παρακινητικής επικοινωνίας, το 35,4% των διστακτικών ασθενών προχώρησε σε άμεσο εμβολιασμό, το 26,0% προγραμμάτισε τον εμβολιασμό του, το 25,1% δήλωσε ότι επανεξετάζει τη στάση του και μόλις το 13,5% παρέμεινε αρνητικό ή αδιάφορο.2

Παράλληλα, η επιτυχής διαχείριση της εμβολιοφοβίας προϋποθέτει τη συνεργασία του φαρμακοποιού με έγκριτα πρόσωπα της τοπικής κοινωνίας (trusted messengers), όπως τοπικούς ή θρησκευτικούς ηγέτες.12 Η έρευνα επιβεβαιώνει ότι ο πομπός του μηνύματος είναι συχνά εξίσου σημαντικός με το ίδιο το μήνυμα και η εκπαίδευση αυτών των προσώπων στις αρχές της παρακινητικής επικοινωνίας λειτουργεί πολλαπλασιαστικά. Την ίδια στιγμή, ο επαγγελματίας υγείας οφείλει να αναγνωρίζει τις δικές του ασυνείδητες προκαταλήψεις (unconscious bias), εξασφαλίζοντας ισότιμη και αμερόληπτη φροντίδα για όλους.8

Συμπερασματικά, η αντιμετώπιση της εμβολιοφοβίας αναδεικνύει τον αναβαθμισμένο ρόλο του φαρμακοποιού ως παρόχου ΠΦΥ. Για να ενσωματωθούν αυτές οι πρακτικές στην καθημερινότητα, είναι απαραίτητη η ένταξη της Παρακινητικής Συνέντευξης και της επικοινωνιακής φαρμακευτικής στα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών των Τμημάτων Φαρμακευτικής, καθώς και στα προγράμματα συνεχιζόμενης εκπαίδευσης.4,5 Μέσα από τη συστηματική και τεκμηριωμένη χρήση εργαλείων επικοινωνίας, ο φαρμακοποιός εδραιώνει τη σχέση εμπιστοσύνης με τον ασθενή και συμβάλλει ουσιαστικά στη θωράκιση της δημόσιας υγείας.

Πηγές αναφοράς
1. MacDonald NE; SAGE Working Group on Vaccine Hesitancy. Vaccine hesitancy: definition, scope and determinants. Vaccine. 2015;33(34):4161–4164.
2. Chen AMH, Anthony A, Balogun A, Pereira R, Cole JW. The impact of motivational interviewing and MOTIVE tool use by pharmacists on vaccine acceptance. Pharmacy (Basel). 2024;12(4):114.
3. Hepler CD, Strand LM. Opportunities and responsibilities in pharmaceutical care. Am J Hosp Pharm. 1990;47(3):533–543.
4. Mendonca J, Gouveia L, Hilario AP. Motivational interviewing to address vaccine hesitancy: insights from an intervention in Portugal. Port J Public Health. 2024;42(3):195–205.
5. Peletidi A, Petrides M, Birlirakis V, Klimentidis D, Liaras K, Petrou C. Advanced clinical services in community pharmacies: training challenges and real-world applications – a focus on Greek-speaking countries. J Pharm Policy Pract. 2025;18(1):2455066.
6. Πανελλήνιος Φαρμακευτικός Σύλλογος. Οδηγός Εμβολιασμών Ενηλίκων 2025-2026. Αθήνα: ΠΦΣ; 2025.
7. Νόμος 5102/2024. Δράσεις δημόσιας υγείας — Ρυθμίσεις για την ενίσχυση του Εθνικού Συστήματος Υγείας και άλλες διατάξεις. ΦΕΚ Α΄ 55/13.04.2024; άρθρο 47.
8. Exercising empathy: pharmacists possess skills to increase coronavirus vaccine confidence. 2021. PMCID: PMC8323498.
9. Miller WR, Rollnick S. Motivational Interviewing: Helping People Change. 3^rd ed. New York: Guilford Press; 2013.
10. Fasce A, Mustață M, Deliu A, et al. A field test of empathetic refutational and motivational interviewing to address vaccine hesitancy among patients. NPJ Vaccines. 2025;10:151.
11. Jacobson RM, Van Etta L, Bahta L. The C.A.S.E. approach: guidance for talking to vaccine-hesitant parents. Minn Med. 2013;96(4):49–50.
12. Pharmacists to partner with religious leaders to overcome vaccine hesitancy among Christians. 2021. PMCID: PMC8526130.

Πηγή: Φαρμακευτικός Κόσμος #209.