Παρατεταμένη θεραπεία με κορτικοστεροειδή

Σε παγκόσμιο επίπεδο, περίπου το 1% του πληθυσμού λαμβάνει μακροχρόνια αγωγή με κορτικοστεροειδή, κυρίως για τη θεραπεία ρευματολογικών, πνευμονολογικών, νευρολογικών και αυτοάνοσων νοσημάτων⁽³⁾. Ωστόσο, η παρατεταμένη χρήση τους συνδέεται με πληθώρα ανεπιθύμητων ενεργειών, οι οποίες είναι κατά κανόνα δοσοεξαρτώμενες και σχετίζονται με τη διάρκεια της θεραπείας⁽¹⁾.

Κατά την έναρξη της αγωγής, οι επαγγελματίες υγείας συνήθως ενημερώνουν τους ασθενείς για τις πιθανές παρενέργειες και τον ρόλο της διατροφής στην πρόληψή τους⁽³⁾. Στην ενότητα «Διατροφή & Φάρμακο» της f-anazitisi παρουσιάζονται συνοπτικά οι βασικές διατροφικές κατευθύνσεις για τη βελτιστοποίηση της θεραπευτικής έκβασης.

Ανεπιθύμητες ενέργειες & διατροφικές συστάσεις

Οστική υγεία: Τα κορτικοστεροειδή αυξάνουν την οστική απορρόφηση και μειώνουν τον σχηματισμό οστού, αποτελώντας κύρια αιτία δευτεροπαθούς οστεοπόρωσης. Παράλληλα, μειώνουν την εντερική απορρόφηση ασβεστίου και αυξάνουν τη νεφρική του απέκκριση⁽¹⁾. Η επαρκής πρόσληψη ασβεστίου και βιταμίνης D είναι κρίσιμη για τη διατήρηση της οστικής πυκνότητας, καθώς το ασβέστιο συμβάλλει στη δομή των οστών και η βιταμίνη D ενισχύει την απορρόφησή του στο έντερο. Συνεπώς, συνιστάται κατανάλωση τροφίμων όπως γαλακτοκομικά προϊόντα και ξηροί καρποί⁽¹⁾.

Επιπλέον, και άλλα μικροθρεπτικά συστατικά διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στον μεταβολισμό των οστών. Ο φώσφορος και η βιταμίνη C συμμετέχουν στον σχηματισμό και την ανοργανοποίηση, ενώ το κάλιο και το μαγνήσιο συμβάλλουν στην ομοιόσταση του ασβεστίου. Η βιταμίνη Κ φαίνεται να έχει προστατευτική δράση. Η κάλυψη αυτών των αναγκών επιτυγχάνεται καλύτερα μέσω ισορροπημένης διατροφής πλούσιας σε φρούτα, λαχανικά, γαλακτοκομικά, ξηρούς καρπούς και άπαχες πρωτεΐνες⁽¹⁾.

Μυϊκή υγεία: Η χρήση κορτικοστεροειδών αυξάνει τη διάσπαση των μυϊκών πρωτεϊνών μέσω ενεργοποίησης της λυσοσωμικής πρωτεόλυσης και του συστήματος ουβικιτίνης-πρωτεασώματος, ενώ ταυτόχρονα μειώνει την πρωτεϊνοσύνθεση λόγω διαταραχής της δράσης της ινσουλίνης και του IGF-1⁽¹⁾. Η επαρκής πρόσληψη πρωτεΐνης είναι απαραίτητη για τη διατήρηση του μυϊκού ιστού, με σύσταση κατανάλωσης τροφίμων όπως κρέας, πουλερικά, γαλακτοκομικά και ξηροί καρποί.

Επίδραση στο μεταβολισμό, το σωματικό βάρος και την αρτηριακή πίεση: Τα κορτικοστεροειδή επηρεάζουν σημαντικά τον μεταβολισμό, συμβάλλοντας σε δυσλιπιδαιμία, διαταραχές γλυκόζης και αύξηση του σπλαχνικού λίπους, αυξάνοντας τον κίνδυνο κεντρικής παχυσαρκίας. Οι μηχανισμοί περιλαμβάνουν αυξημένη λιπογένεση, ενισχυμένη ηπατική γλυκονεογένεση, αντίσταση στην ινσουλίνη και μειωμένη έκκρισή της⁽²⁾.

Η αυξημένη κατανάλωση υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων σχετίζεται με υψηλότερο κίνδυνο χρόνιων νοσημάτων, όπως διαβήτη και παχυσαρκίας. Συνεπώς, προτείνεται να δίνεται έμφαση σε μη επεξεργασμένα τρόφιμα και περιορισμός τροφίμων πλούσιων σε λιπαρά και απλούς υδατάνθρακες. Σε περιπτώσεις απώλειας βάρους, συνιστάται ήπιος ενεργειακός περιορισμός καθώς αυστηρότερες δίαιτες μπορεί να επιδεινώσουν την οστική απώλεια⁽¹⁾.

Παράλληλα, τα κορτικοστεροειδή αυξάνουν την αρτηριακή πίεση μέσω αγγειοσύσπασης και κατακράτησης υγρών. Η διατροφική διαχείριση περιλαμβάνει αυξημένη κατανάλωση φρούτων, λαχανικών και δημητριακών, με έλεγχο της πρόσληψης νατρίου, λιπαρών και σακχάρων⁽¹⁾.

Σχέση τροφής και φαρμάκου

Τα κορτικοστεροειδή ενδέχεται να αυξήσουν την όρεξη και την προτίμηση για ενεργειακά πυκνά τρόφιμα, συμβάλλοντας σε αύξηση βάρους και μεταβολικές διαταραχές⁽¹⁾. Για τον λόγο αυτό προτείνεται η κατανάλωση μικρών και συχνών γευμάτων και η επαρκής ενυδάτωση.

Επιπλέον, μέτριες έως υψηλές δόσεις μπορεί να μειώσουν προσωρινά τη γαλουχία, ενώ μικρές ποσότητες του φαρμάκου ενδέχεται να περάσουν στο μητρικό γάλα, επηρεάζοντας το βρέφος. Για τον λόγο αυτό συνιστάται αποφυγή θηλασμού κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Ο ρόλος των επαγγελματιών υγείας στη συμμόρφωση των ασθενών

Η εφαρμογή των διατροφικών συστάσεων συχνά συνοδεύεται από ψυχολογική επιβάρυνση. Έρευνες δείχνουν ότι αυστηρές δίαιτες μπορεί να προκαλέσουν άγχος, ενοχές και απογοήτευση, ενώ η υπερβολική στέρηση ενδέχεται να οδηγήσει σε υπερφαγία και διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές. Επομένως, οι επαγγελματίες υγείας θα πρέπει να παρέχουν εξατομικευμένες και ρεαλιστικές οδηγίες, προάγοντας τη διατροφική ευελιξία και ενισχύοντας τη μακροχρόνια συμμόρφωση των ασθενών⁽³⁾.

Πηγές:
Esteves, GP, Mazzolani, BC, Smaira, FI, Mendes, ES, De Oliveira, GG, Roschel, H, Gualano, B, et al. (2022). Nutritional recommendations for patients undergoing prolonged glucocorticoid therapy. Rheumatol Adv Pract, 6(2):rkac029. https://doi.org/10.1093/rap/rkac029
Kulkarni, S, Durham, H, Glover, L, Ather, O, Phillips, V, Nemes, S, Cousens, L, et al. (2022). Metabolic adverse events associated with systemic corticosteroid therapy-a systematic review and meta-analysis. BMJ Open, 12(12):e061476. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2022-061476
Nogué, M, Rambaud, J, Fabre, S, Filippi, N, Jorgensen, C, Pers, YM. (2019). Long-term corticosteroid use and dietary advice: a qualitative analysis of the difficulties encountered by patient. BMC Health Serv Res, 19(1):255. https://doi.org/10.1186/s12913-019-4052-y